samenwerken_team

Ondersteunde zelfzorg en zorginkoop per 2019

Per 2019 gaat ondersteunde zelfzorg een onderdeel worden van de reguliere inkoopafspraken tussen zorgverzekeraars en zorgaanbieders. Op donderdag 13 september organiseerde Zelfzorg Ondersteund een kennissessie voor zorginkopers en zorgaanbieders om de vragen die nu al spelen te beantwoorden, en met elkaar in gesprek te gaan over de toekomst van ondersteunde zelfzorg.

Ondersteunde zelfzorg betekent dat de patiënt op passende wijze wordt ondersteund door zijn zorgverlener, omgeving, eHealth en hulpmiddelen om de actieve rol in het managen van zijn aandoening en het aanpassen van leefstijl ook daadwerkelijk te kunnen realiseren, aldus Pieter Jeekel, directeur van ZO! bij de start van de kennissessie. Inmiddels zijn ruim 60 zorggroepen in Nederland ‘bezig’ met ondersteunde zelfzorg. Het hangt van de zorggroep en regio af met welke ambitie en tempo de opschaling van ondersteunde zelfzorg wordt opgepakt.

Volgens Stephan Hermsen, consulent van ZO!, kunnen we concluderen dat ketenzorg implementeren heeft gewerkt voor mensen met goede gezondheidsvaardigheden. Maar een aanzienlijk deel van de chronische patiënten ontbreekt het aan deze gezondheidsvaardigheden, of voldoende motivatie. Het gaat niet alleen om leren omgaan met een chronische aandoening maar om het vergroten van zelfvertrouwen, verminderen van angsten. Daarmee is het veranderen van leefstijl niet een kwestie van het aanbieden van leefstijl interventies. Het vraagt van de praktijkondersteuner, huisarts of diëtiste voor een deel van hun patiënten meer tijd en ruimte om over die psychosociale en leefstijl aspecten van een chronische aandoening te spreken.

“Leren moet centraal staan”

Stephan Hermsen begeleidde als consulent van ZO! meerdere zorggroepen binnen het Scan & plan programma. “Essentieel voor het slagen van deze Scan & plan trajecten was het inhaken op de sterke punten van zorggroepen. Als een zorggroep al een sterke visie en ambitieus plan heeft geformuleerd, kan de aandacht naar opschaling van ondersteunde zelfzorg gaan, bijvoorbeeld hoe meer huisartsenpraktijken en zorgverleners betrokken kunnen worden binnen een realistisch tijdspad.”

“In sessies gaan we op zoek naar wat de zorgverleners waarderen aan hun zorggroep. Dat kan bijvoorbeeld zijn dat ze ervaren dat er goede ondersteuning is vanuit een ‘praktijkteam’ die praktijken coacht ten aanzien spiegelinformatie. Zo’n onderdeel wordt vervolgens ingezet in het project om het kans op slagen te vergroten.”

Bij Scan & plan trajecten bij zorggroepen moet leren centraal staan, aldus Hermsen. “Zo’n 10% van dat leren gebeurt via trainingen en cursussen. De overige 20% gebeurt via coaching en feedback en 70% leer je door het te doen, tijdens het werken. Dat betekent dat de meeste energie en aandacht juist nodig is na een training of cursus, met aandacht voor intervisie en coaching on the job.” Een persoonsgerichte aanpak gaat uit van wat het beste aansluit bij een patiënt op dat moment. Die aanpak werkt ook voor zorgprofessionals, aldus Hermsen. “Kijk wat professionals aankunnen, waar ze enthousiast over raken, wat ze lukt.”

Andere manier van meten

Een van de geleerde lessen van de afgelopen jaren Zelfzorg Ondersteund: opschaling vraagt om een gedragsverandering, en dat vraagt een andere manier van meten en evalueren, zegt Hermsen. Veel ondersteunde zelfzorg projecten hebben een resultaatgerichte uitkomst, bijvoorbeeld 25% van de chronische patiënten moet gebruik maken van het individueel zorgplan (IZP). “Maar bij praktijken waarbij 75% van de patiënten een ingevuld IZP had, zagen we vervolgens dat de doelen van zorgverleners in dat IZP stonden. Om het maar te vullen, als doel, terwijl het een middel zou moeten zijn.”

Uitgangspunt bij ondersteunde zelfzorg – en de basis van bijvoorbeeld de Social Return on Investment analyse – is de zogeheten ‘Quadruple Aim’, afgeleid van Triple Aim. Uitkomsten daarbij zijn de ervaringen van patiënten, de gezondheid van de populatie, een vermindering van de kosten, en het werkplezier van zorgverleners.

Ondersteunde zelfzorg is een soms complex systeem, waarbij een causaal verband tussen de interventie in een pilot en uitkomstdoelen vaak lastig is. Opschaling van ondersteunde zelfzorg vraagt van de betrokken organisaties om een gesprek over wat er wel en niet gemeten wordt binnen deze Quadruple Aim, en hoe men met elkaar tot overeenstemming komt.

“Organisaties moeten zeker rekenschap afleggen over welke keuzes zij maken, maar niet meteen ‘afgerekend’ worden op de soms onvoorziene uitkomsten. We willen gezamenlijk kijken wat nodig is om de opschaling verder te brengen”, aldus een aanwezige zorgverlener. Volgens een van de deelnemers ligt de ‘bewijslast’ dat ondersteunde zelfzorg effect heeft niet alleen bij een zorggroep. “Ook zorgverzekeraar kunnen eerder zaken delen en bespreken, en uit hun gegevens herleiden welke effecten ze regionaal zien.”

foto: Victor (www.flickr.com/photos/v1ctor/)

Ervaring bij Unicum

Mirjam de Kleijn deelt haar bevindingen bij Unicum, een zorggroep in de regio Utrecht. Persoonsgerichte werken draait om een cultuur- en gedragsverandering onder zowel patiënten als zorgverleners. “De complexiteit is groot, net als de complexiteit in de spreekkamer”, aldus De Kleijn, epidemioloog en huisarts. “Het is niet genoeg om gewoon een recept voor te schrijven en een patiënt naar buiten te sturen. Zo is het ook niet genoeg om zorgverleners een folder of één training te geven over ondersteunde zelfzorg en het daarbij te laten.”

De Kleijn merkt dat bij de aangesloten huisartsenpraktijken van Unicum de hoge werkdruk een reëel probleem is. “Een persoonsgerichte aanpak kan ook resulteren in het verminderen van de ervaren druk, bijvoorbeeld door het verhogen van werkplezier, meer waarde ervaren van je consulten als zorgverlener, meer en andere resultaten halen samen met je patiënten.”

Unicum volgde een bottom-up aanpak, waarbij de voorlopers gesteund werden vanuit de organisatie. De zorggroep organiseerde een aantal inspiratiesessies, om goede voorbeelden en ambassadeurs uit de regio ‘in de etalage zetten’. Die focus op organische groei in plaats van top down een werkwijze opleggen werkt goed, volgens De Kleijn. Laat professional en patiënt samen werken aan goede zorg, registreer wie je bereikt met je aanpak en integreer de aanpak in de organisatie op alle niveaus.

Van ketenzorg naar persoonsgerichte aanpak

“Communicatie is enorm belangrijk. Zo hebben we bestaande protocollen voor praktijkondersteuners en huisartsen herschreven naar handboeken, met ander taalgebruik. We willen niet paternalistisch zeggen wat professionals moeten doen, maar een handboek aanreiken zodat ze kunnen vertrouwen op hun eigen kennis en ervaring.” Besef je daarnaast dat persoonsgericht werken tijd en constante energie kost, zegt De Kleijn. “De transitie van de reguliere ketenzorg naar een meer persoonsgerichte aanpak gaat niet vanzelf.”

De Kleijn pleit voor een minimale set aan indicatoren waarmee praktijkondersteuners en huisartsen voldoen aan hun plicht om gezondheidsuitkomsten te registreren, maar die nog ruimte laat voor een andere invulling van het consult.

Volgens een van de aanwezige zorginkopers is het zaak om ondersteunde zelfzorg verder te vergroten in de zorggroep en onder deelnemende huisartsenpraktijken. “In gesprek met patiëntenvertegenwoordiger zouden zorggroepen aan moeten kunnen geven richting de zorgverzekeraar waar ze naar toe werken en wat het nut is van de investering” Volgens de zorginkoper helpt het om in gesprekken met zorggroepen concreet te bespreken welke stappen nodig zijn om meer patiënten, praktijken of huisartsen te bereiken. “Welke stappen worden dat, waar ligt de verantwoordelijkheid? En hoe meten we of dat gelukt is?”

Gezamenlijke inhoudelijke inkoopvoorwaarden

Binnen Zelfzorg Ondersteund is er vanaf de start een werkgroep contractering geweest, waarin de deelnemende zorgverzekeraars met elkaar afspraken maken over kwalitatief inhoudelijke inkoopvoorwaarden die alle verzekeraars kunnen gebruiken. Volgens Liesbeth Scheek van CZ, deelnemer van de werkgroep, zijn er nu inkoopvoorwaarden geformuleerd die heldere contouren geven, en waar lokaal invulling aan kan worden gegeven door de zorginkoper en zorggroep.

Ook komt in de kennissessie naar voren dat de kennisdeling onder zorginkopers ook nog beperkt is. Zelfzorg Ondersteund organiseert dit najaar een aantal digitale kennissessies (webinars) om kennis en ervaringen uit te wisselen, gericht op de opschaling van ondersteunde zelfzorg.


Downloads

 

Presentaties op deze kennissessie Zorginkoop 13 september 2018: