diabetes vingerprik zelfzorg

Van standaard jaarcontrole naar diabetesjaargesprek

Meer tijd en aandacht voor de context van een patiënt, meer ruimte voor een persoonlijke benadering. Koepels van zorgverleners en zorgorganisaties buigen zich over een nieuw consultmodel, waarmee het consult in de spreekkamer bij de huisarts of in het ziekenhuis een andere vorm en inhoud krijgt. Zelfzorg Ondersteund licht in een serie interviews de initiatieven toe. Deze week: personalized diabetes care volgens de Nederlandse Diabetes Federatie (NDF). 

De Nederlandse Diabetes Federatie doet onderzoek naar persoonsgerichte diabeteszorg. Projectleider en onderzoeker Heidi van Vugt: “We gaan van een diabetesjaarcontrole naar een diabetesjaargesprek, een goed gesprek tussen professional en patiënt met veel meer ruimte voor persoonlijke omstandigheden, wensen en behoeften.”

Van standaard zorg naar zorg op maat

“Basis onder de goede diabeteszorg in Nederland is de NDF zorgstandaard diabetes, ontwikkeld door de NDF en het veld. Die standaard, met onderliggende richtlijnen, heeft geleid tot een diabeteszorg die ook internationaal hoog staat aangeschreven”, vertelt Heidi van Vugt, projectleider en onderzoeker bij de Nederlandse Diabetes Federatie. “Maar we merkten tegelijkertijd dat door die standaardisering en de nadruk op gezondheidsgerelateerde factoren, zoals bloeddruk en HbA1c -waarde, de persoonlijke context van de patiënt wat onderbelicht is geraakt.”

Daarom waarschuwde de Nederlandse Diabetes Federatie zelf enkele jaren geleden al voor het risico dat de zorgstandaard kan lijden tot standaardzorg, waarbij vooral vinkjes worden gezet tijdens het consult met diabetespatiënten. Met het innovatieproject NDF Personalized Diabetes Care wil de koepel van het diabetesveld een nieuwe beweging op gang brengen, met als missie: van standaard zorg naar zorg op maat. In dat project voor persoonsgerichte diabeteszorg, medegefinancierd door het Innovatiefonds Zorgverzekeraars en Diabetes fonds, werkt NDF samen met het UMC Utrecht en het UMC Leiden.

Van jaarcontrole naar jaargesprek

Nu is het zo dat diabetespatiënten in principe vier keer per jaar voor controle op consult komen, waarvan eens per jaar voor de jaarcontrole, bij huisarts of internist. De jaarcontrole is vooral medisch, met focus op de uitslagen van de diverse onderzoeken. Van Vugt: “Wij willen de beweging maken van jaarcontrole naar jaargesprek. In het gesprek komen niet alleen gezondheidsgerelateerde factoren aan de orde maar ook persoonsgebonden factoren. Rekening houdend met de complexe context van iemands leven met diabetes, bespreken arts en patiënt wat de doelen zijn voor de komende tijd en welke behandeling en professionele ondersteuning daarvoor nodig zijn.”

“We stellen in plaats van een jaarcontrole een jaargesprek voor. Het diabetesjaargesprek richt zich op de integrale toestand van de diabetespatiënt en heeft niet zoals de gebruikelijke jaarcontrole vooral een medische focus”, zegt Van Vugt.

Om deze persoonsgerichte zorg te faciliteren, door het houden van het diabetesjaargesprek, ontwikkelde de NDF een gespreksmodel. “Het diabetesjaargesprek is een wetenschappelijk onderbouwde aanpak om persoonsgebonden factoren die voor mensen met diabetes relevant zijn, te bevragen”, aldus Van Vugt. Patiënten worden gestimuleerd om aan de hand van vier vragen het jaargesprek voor te bereiden. Dat jaargesprek volgt vier stappen:

  • behandelaar en patiënt bespreken de persoonlijke context van de patiënt;
  • gezamenlijk stellen ze gezondheidsgerelateerde- en persoonlijke doelen op;
  • ze maken samen een keuze voor een haalbare strategie om doelen te bereiken;
  • en ze maken afspraken over wat de professional doet en wat de patiënt zelf doet

Van Vugt geeft een voorbeeld uit de huisartsenpraktijk. “Neem een 60-jarige diabetespatiënt, gescheiden, zonder werk en met schulden. Hij heeft ontregelde diabetes, met te hoge HbA1c -waarden. In de oude situatie zouden we eerst de bloedsuiker willen reguleren en die HbA1c -waarden willen verlagen. Maar in een persoonsgerichte opzet kijken we ook naar de persoonlijke context, en de onderliggende problemen. Als blijkt dat stress en zorgen over schulden de oorzaak is van het verhoogde HbA1c, dan heeft dat de focus om zo het HbA1c positief te beïnvloeden en niet in te zetten middels bijvoorbeeld leefstijl interventies.”

Wensen van patiënten

Het diabetesjaargesprek en de persoonsgerichte aanpak bieden ook meer ruimte voor de wensen van patiënten. Die kunnen voor iedereen anders zijn. Corma heeft reuma en heeft sinds 2008 ook diabetes type 2. Ze vertelt over haar ervaring met het diabetesjaargesprek: “Ik ging naar de jaarcontrole bij de huisarts, gaf bloed en urine af, de uitslagen werden besproken en waren de waarden goed, dan ging het goed. Doorgaan zo!”

“Dat was deze keer wel echt anders. Het ging om mij, hoe ik mij voel, of ik met mijn diabetes uit de voeten kan.” Wat Corma graag wil bespreken, is of de afspraken en zorg efficiënter kunnen, omdat ze erg druk is met haar reuma en diabetes. “De dokter zei ook dat ze zich dat eigenlijk nooit had gerealiseerd. Dus we proberen dat nu beter af te stemmen en te plannen. Dat geeft in ieder geval een beetje rust.”

“Ik was ook gestopt met roken maar ben helaas wel aangekomen. Dat hebben we ook besproken, gewoon een open gesprek. De afspraak is nu dat ik eerst aan mijn gewicht ga werken. Andere dingen pakken we later weer op, het doel is nu afvallen. Met een paar keer begeleiding door een diëtist, om op de rit te komen. Dus daar ga ik voor.”

Het NDF Gespreksmodel

Het door de NDF ontwikkelde gespreksmodel als basis voor het diabetesjaargesprek is in 2015 eerst onderzocht in een pilot onder 25 artsen en 150 patiënten. Daarna startte in 2016 een grootschalig onderzoek naar de toepasbaarheid en meerwaarde van het nieuwe model onder 1500 patiënten en 100 artsen, zowel in de eerste als de tweede lijn. Dat onderzoek loopt tot juni 2018.

Mariska Brinkers is kaderarts diabetes en huisarts bij Huisartsenpraktijk Loosdrecht. Ze is een van 100 (huis)artsen die deelneemt aan het onderzoek naar het diabetesjaargesprek. “Ik doe met mijn praktijk mee en vind het erg leuk en interessant om mee te doen. Het prikkelt je eigen gedachtegang tijdens het consult en stimuleert om je nog meer te verplaatsen in de patiënt: wat betekent het hebben van de diabetes voor hem/haar en diens omgeving? Heeft hij/zij eigenlijk steun thuis bij het uitvoeren van goede voornemens? In hoeverre vormen piekeren of depressieve gedachten een rol? De voorbeeldvragenlijst, die ondersteuning biedt bij het toepassen van het NDF Gespreksmodelis een leidraad maar geen dwang, wat het mogelijk maakt het consult op maat te maken.”

Eerste resultaten zijn positief

De resultaten van het grootschalige onderzoek laten nog op zich wachten, de pilotstudie leverde volgens Van Vugt al positieve resultaten op. “Zorgverleners zijn positief over het gespreksmodel. Ze geven aan dat het goed inzicht geeft in de persoonsgebonden factoren van de patiënt. Ruim 70% van de patiënten bereidt het jaargesprek voor aan de hand van de 4 vragen en geconstateerd wordt dat de patiënt duidelijk meer aan het woord is en actief deelneemt aan het gesprek. Het model bevordert gezamenlijke besluitvorming. In 80% van de gesprekken in de pilot werden de behandeldoelen samen met de patiënt bepaald.”

Het gesprekmodel kan zowel worden ingezet in ziekenhuizen, waar met name patiënten met diabetes type 1 gezien worden, als in de huisartsenpraktijk, waar vooral patiënten met diabetes type 2 op consult komen. Wat heel belangrijk is voor professionals die er mee gaan werken: een gespreksmodel moet vooral praktisch en direct bruikbaar zijn, aldus Van Vugt. “Dat is een uitgangspunt geweest bij het onderzoek naar en ontwikkelen van het gespreksmodel.”

Opmaat naar patiëntprofielen

“Zorg op maat, daar gaat het om”, zegt Van Vugt. Daarom wordt binnen het innovatieproject NDF Personalized Diabetes Care ook gewerkt aan de ontwikkeling van patiëntprofielen die aansluiten bij het NDF Gespreksmodel. “De patiëntprofielen gaan helpen om patiënten te herkennen die specifieke aandacht nodig hebben wat betreft zorgaanbod en ondersteuning bij zelfzorg en zelfmanagement.”

In samenwerking met het Nederlands Huisartsen Genootschap ontwikkelde de Nederlandse Diabetes Federatie scholing om met het diabetesjaargesprek aan de slag te gaan. “Scholing is nuttig en nodig, willen praktijkondersteuners en huisartsen een ander soort jaargesprek gaan voeren. In twee sessies van 2 uur gaan we in op de achtergrond en hoe het gespreksmodel ingezet kan worden.”

Meer informatie over het gespreksmodel en diabetesjaargesprek is te vinden via diabetesfederatie.nl.

Ook verschenen in deze serie over nieuwe modellen voor consultvoering: